Sözlük Tasarımcısı

Dil işçiliği, çoğu zaman yalnız yürünen bir yol; ama bu yolun kenarında yıllar boyu el verdikleri için müteşekkir olduğum hocalarım, emeği geçen dostlarım ve her biri ayrı emek isteyen 100’ü aşkın sözlük var. Metnin içinde kaybolmaması için kurduğumuz düzen, anlamın hiyerarşisi, referansların sadakati ve tüm bunları mümkün kılan inatçı titizlik… Yıllar içinde görsel düzenin ötesinde, aşağıda sıraladığım süreçlerden geçen her bir sözlük, işte benim “sözlük işçiliği” dediğim şey. Kaybolmaya yüz tutmuş, her biri kendi içinde ayrı bir dünya olan bir niş bu. Kah bir madde başının peşinde koştum, kah bir referans döngüsünü çözmeye çalıştım. İşte bu sayfa, o “düzen takıntısının” aslında ne kadar ciddi bir iş olduğunu anlatmaya çalıştığım yer. İşim: Sözlük Tasarımı. İşte birkaç referans:

Uzun Soluklu Sözlükler

Hüseyin Atay; Ömer Faruk Atay, Osman Düzgün, Mehmet Ali Kılay Araz – 3786 sayfa – 7 yıl – Arapça Türkçe Sözlük
Hâmit Atalay; 3679 sayfa – 13 yıl – İngilizce Türkçe Sözlük
Kenan Koç – 2247 sayfa – Kazakça Sözlük
…

Yol Arkadaşlığına Dönüşen Sözlükler

İbrahim Dilek – Mitoloji Sözlüğü
Melahat Pars – Makedonca Sözlük
İrfan Okuyucu – Abhazca Sözlük
İbrahim Arısoy – Gürcüce Sözlük
Murat Topçu – Çerkezce Sözlük
Ceyhun Vedat Uyğur – Karakalpakça Sözlük
Levend Kılıç – Fotoğraf Sözlüğü

… ve daha niceleri

Farklı Dillerden / Alanlardan Sözlükler

Nasiba Yusupova – Özbekçe Sözlük
Ekrem Arıkoğlu - İlker Tosun – Tuvaca Sözlük
Hüseyin Baydemir - Nursan Ildırı – Özbekçe Sözlük
Celal Soydan - Ahmet Bahtiyar Eşref – Urduca Sözlük
Zeynep Zafer – Bulgarca Sözlük
Şakir Bayhan – Boşnakça Sözlük

TDK – Hemşirelik Terimleri Sözlüğü
Turhan Baytop – Bitki Adları Sözlüğü
… ve onlarcası daha

Uyguladığım Sözlük Kontrol ve Standardizasyon Süreçleri

1. Temel Metin Temizliği
- Çoklu boşlukların tek boşluğa dönüştürülmesi
- Paragraf başı ve sonundaki boşlukları temizlenmesi
- Boş paragrafların kaldırılması
- Tab karakterlerinin temizlenmesi veya standardize edilmesi
2. Noktalama ve Yazım Standartları
- Noktalama işaretlerinden önce gelen boşlukların kaldırılması
- Noktalama işaretlerinden sonra unutulan boşlukların eklenmesi
- Üç nokta kullanımının standardize edilmesi (…)
- Parantez içi boşlukların temizlenmesi
- Açık/kapalı parantez kontrolü: Tanım içinde açılan ama kapatılmayan parantezlerin tespiti
- Slash ( / ) kullanım standartlarının kontrolü
- Noktalama Yığılması; "bkz. elma." kısaltma ve cümle sonu noktalarının (..) kurala bağlanması.
3. Tire ve Çizgi Standartları
- Kısa tire (-), orta tire (–) ve eksi işareti (−) ayrımı
- Tire öncesi ve sonrası boşluk kontrolü
- Sayı aralıklarında kullanılan tirelerin kontrolü (10–12 gibi)
- Anlam ayırıcı tirelerin doğru yerde olup olmadığı
4. Karakter ve Kodlama Güvenliği
- Bozuk Unicode karakterlerinin tespiti
- Yanlış kodlanmış Türkçe karakterlerin düzeltilmesi
- ASCII karakterlerin Unicode karşılıklarıyla değiştirilmesi
- Farklı apostrof ve tırnak karakterlerinin tekleştirilmesi
- Kelimeyi bulmayı engelleyen boşlukların (zero-width space vb.) temizlenmesi
- Non-breaking space kullanımının kontrolü
- Transkripsiyon ve fonetik karakterlerin doğrulanması
5. Madde Başı Yapısı Kontrolleri
- Madde başı formatının tüm maddelerde aynı olması
- Madde başlarının alfabetik sıraya uygunluğu
- Tekrarlayan madde başlarının tespiti
- Madde başlarında büyük/küçük harf standardı (Özel isimler)
- Madde başı ile tanım arasındaki ayraçların tekleştirilmesi
- Tanımı olmayan maddelerin tespiti
- Tanım içeren fakat madde başı bulunmayan kayıtların tespiti
6. Anlam Yapısı ve Hiyerarşi Kontrolleri
- Anlam numaralandırmasının her zaman 1’den başlaması
- Numara atlamalarının tespiti (1, 2, 4 gibi)
- Tek anlamlı maddelerde fazla/gereksiz (unutulmuş) numara tespiti
- Alt anlamların doğru hiyerarşide bulunması
- Tanım numaralarının kaybolması veya yanlış yerde bulunması
- Eş sesli (yüz 1, yüz 2 gibi) numara kontrolü (üst simge mi, boşluklu mu?).
7. Veri Ayrışma ve Birleşme Hataları
- Enter eksikliği (kayıp enter) nedeniyle iki maddenin birleşmesi
- Enter fazlalığı (yanlışlıkla basılan enter) nedeniyle tek maddenin bölünmesi
8. Çapraz Referans ve Gönderme Kontrolleri
- Ölü maddeler; “bk.”, “bkz.” veya “→” ve sonrası referans madde başlarının tespiti
- Gönderme yapılan madde var ama yazımının farklı olması durumu
- Boş veya eksik diğer referansların tespiti
- Kendine referans veren maddeler
- Kısır döngü; Referans döngüsü hataları (A→B→A)
- Referans zincirinde eksik madde (A→B→C ama C yok)
- Aynı maddenin farklı yazımlarla referans verilmesi
9. Kısaltmalar ve Etiket Standartları
- Tür kısaltmaları (is., sf., zf. vb.)
- Köken kısaltmaları (Ar., Fr., Lat. vb.)
- Alan etiketleri (tıp., huk., fiz. vb.)
- Kısaltma havuzu; "Kısaltmalar" listesi ile sözlük içinin uyumu
- Noktalı / noktasız kısaltma birliği
- Aynı kısaltmanın farklı yazımlarının tespiti
- Tür, köken, alan eksiklik tespiti
10. Dil ve Metadata Tutarlılığı
- Farklı dillerden karışmış etiketlerin tespiti
- Yabancı Dil Kontaminasyonu; Tür, köken veya alan kısaltmalarındaki dil birliği (Ör. Türkçe-İngilizce sözlükte, Fransızca kısaltma)
- Zorunlu alanların tüm maddelerde tespiti (köken, tür, anlam, örnek cümle vb.)
- Eksik açıklama içeren maddelerin işaretlenmesi
11. Stil Standartları
- Madde başlarının tektipleştirilmesi (bold vb.)
- Madde başları ile sonrasını ayrıştıran boşluk karakterinin tektipleştirilmesi
- İtalik kullanılması gereken yerlerin kontrolü
- Kalın kullanılması gereken yerlerin kontrolü
- Örnek cümlelerin formatının standardize edilmesi
- Alıntı metinlerin formatının kontrolü
- Gereksiz renk veya stil kalıntılarının temizlenmesi
12. Sayısal ve Biçimsel Standartlar
- Sayı yazımı standardı (10 mu on mu gibi)
- Tarih formatı birliği
- Ölçü birimi yazımı
- Aralık gösterimleri (1990–1995 gibi)
- Binlik ayraçların (nokta mı virgül mü?) kontrolü, tektipleştirilmesi
- Birim Sembolleri (kg, m, cm) kontrolü, tektipleştirilmesi
- Dizin kısmındaki (varsa) kelimelerin ana metinle eşleşmesi